پادشاهان آل بویه

پادشاهان این سلسله،  از شمال ایران بودند. شیعی بودند و بزرگترین موفقیت آل بویه این بود که شیعیان در عهد آنان اجازه تظاهر علنی به عقایدشان را حتی در بغداد مقر خلافت اسلامی پیدا کردند و دیگر نیاز به تقیه نداشتند.

در این دوره، تشیع بی آنکه مذهب رسمی حکومت اسلامی شود به عنوان یک مذهب آشکار و علنی برقرار شد.

به همان اندازه که سامانیان در اعتلای زبان فارسی و فرهنگ ایرانی کوشیدند، آل بویه  در زمینۀ اندیشه سیاسی و دینی کوشا بودند. آنان نسب خود را به ساسانیان رساندند و نام هایی چون فناخسرو داشتند که نامی ساسانی بود.

آل بویه و سامانیان

بنا به نوشته برخی مورخان، آل بویه و سامانیان، همان چیزی را در جهان اسلام پدید آوردند که میان پردۀ ایرانی  نامیده شده. یعنی حکومتی میان سلطه عربها که تا قرن چهارم هجری دوام داشت و آمدن ترکها که در قرن پنجم هجری آغاز شد.

آل بویه از شمال ایران اند. سرزمینهای شمال ایران و آن سوی کوه البرز چون دورتر بود، دیرتر به زیرسلطه اعراب درآمد. اسلام هم دیرتر به آنجا رفت.  از همین رو، بسیاری از آداب و رسوم ایرانی درآن جا باقی ماند.

قدرت شیعیان زمانی آغاز شد که احمد بویه، کوچک ترین از برادران بویه پس از فتح بغداد از سوی خلیفه لقب معزالدوله گرفت. خلیفه که بغداد را در تسخیر آل بویه  می دید چاره ای جز  دادن این لقب به او نداشت.

تفاوت اساسی حکومت آل بویه با دیگر حکومت های ایرانی

مهم ترین تفاوت آل بویه با سایر حکومت های ایرانی، در این بود که در تمام دوران خلافت اسلامی، حکام محلی و پادشاهان ایرانی به نوعی دست نشانده خلفا بودند اما در این دوران خلفا دست نشانده آل بویه شدند.

آنان بر اوضاع چنان تسلط یافته بودند که خلفا را به میل خود تغییر می دادند.

این قدرت سبب نضج گرفتن آئین شیعی شد که در زمان آل بویه به شکل یک مذهب تمام و کمال ظهور کرد و اصول اعتقادی آن توسط علمای شیعه تدوین شد.

به گفته عبدالحسین زرین کوب در تاریخ مردم ایران  تکریم رکن الدوله در حق ابن بابویه (شیخ صدوق) فقیه بزرگ شیعه در ری، علاقه و انس و تفقد عضدالدوله نسبت به شیخ مفید، عالم بزرگ شیعه در بغداد، و بزرگداشت بهاء الدوله در حق خاندان شریف رضی گردآورنده نهج البلاغه نشانه علاقه مذهبی است.

اختلاف بین شیعه و سنی در زمان آل بویه

اما اختلافات بین شیعه و سنی نیز از همین زمان اوج گرفت.

این اختلافات البته کم و بیش به همین شیوه ای که در بغداد امروز دیده می شود، پیش از ظهور آل بویه وجود داشت. تنها تلفات سهمگین این سالهاست که بین امروز و هزار و صد سال پیش فاصله ایجاد می کند.

در آن زمان سنی ها مساجد شیعیان را ویران می کردند و شیعیان علیه صحابه و سنیان بر دیوارها و کوچه های بغداد شعار می نوشتند.

دیوار نوشته های شیعیان که سب و دشنام به صحابه را در بر داشت، سنیان را به خشم می آورد.

معزالدوله در اثنای آشوبهای مذهبی ۳۵۱ هجری نوشتن اعلانهای دیواری را مجاز شمرد تنها تأکید کرد که این اعلانها باید کمتر گستاخانه باشد یعنی به صحابه ناسزا نگوید.

او در واقع  به نوعی جانب میانه را گرفت و گفت « خداوند ستمگران به اهل بیت ( ع ) را از قدیم و جدید لعنت کند ».

نخستین ناآرامی های مذهبی

بنا به برخی نوشته های دیگر، پیش از به قدرت رسیدن آل بویه کشمکش های عقیدتی در بغداد رو به وخامت نهاده بود. به قدرت رسیدن آل بویه نیز بر وخامت اوضاع افزود و نخستین نا آرامی های مذهبی به شکل غارت محله شیعه نشین کرخ از سوی سنیان آغاز شد. این آشوبها تلفات سنگینی بر جا گذاشت و به محله هایی رسید که بخشی از ساکنانش شیعه بودند. این نا آرامی ها ویرانی و آتش سوزی بزرگی را سبب شد و ادامه یافت تا اینکه آتش اختلاف به هر دو سوی دجله رسید. کار چندان بالا گرفت که مهلبّی، وزیر معزالدوله، ناگزیر سپاهیان دیلمی را برای اشغال مراکز ناآرامی گسیل داشت و پاره ای از سران و عوامل ناآرامی را به خوزستان و عٌمان  تبعید کرد.

در دوران آل بویه ، امامیه فرقه شیعی مسلط در عراق و ایران بود. و به گفته مورخین، اعتقاد به امام غایب، برای شیعیان امامیه از این جهت مناسب بود که به آنان اجازه می داد بیعت با امام خود را حفظ کنند و در عین حال حکومت امرای آل بویه را نیز بپذیرند. تا به گفته یکی از مورخین “بدان امید که از این راه نفوذ تسنن را کاهش دهند”.

نخستین مراسم یادبود عاشورا

معزالدوله با وجود در پیش گرفتن سیاست آشتی، ترویج رسوم شیعی را دنبال می کرد. توجه آل بویه به آئین های شیعی سبب شد که برای نخستین بار مراسم یاد بود عاشورای شهادت امام حسین ( ع ) با عزاداری عمومی در روز دهم محرم ۳۵۲ قمری / ۹۶۳ میلادی برگزار شود.

به گفته مورخین: در آن روز ، کاسبکاران بازارها را تعطیل و کسب و کار را متوقف کردند و به عزاداری پرداختند. زنان با گیسوان آشفته، چهره های سیاه کرده و جامه های ژنده به صورت دسته جمعی حرکت می کردند و با حالتی سوکوار بر سر و روی خود می زدند.

این نوع سوگواری پر اشک و آه برای درگذشتگان از رسوم سنتی دیلمیان بود که می بایست از سنتهای پیش از اسلام باشد که در زمان آنها شکل عمومی به خود گرفت.

آنها در دوران آل بویه همچنین روز عید غدیر خم را با برپا کردن چادرهای آذین بسته و افروختن آتش و نواختن موسیقی و زیارت اماکن مقدس درکاظمین جشن گرفته بودند. این رسوم البته واکنش خشونت آمیز سنیان و بویژه حنبلی ها را بر می انگیخت.

تاثیرات اجتماعی برگزاری مراسم

برگزاری مراسمی از نوع عاشورا تأثیرات اجتماعی و روانی عظیم داشت.

سنی ها نیز با پی بردن به تأثیرات اجتماعی آن،  خود به بزرگداشت روزهای خاصی پرداختند.

آنان در ادامه مراسم عاشورا در ۱۸ محرم زیارت آرامگاه مصعب ابن زبیر  را مرسوم کردند و هشت روز پس از عید غدیر خم، یوم الغار را به یادبود روزی که حضرت محمد و ابوبکر، خلیفه اول،  در سر راه خود به مدینه به غاری پناه برده بودند جشن گرفتند.

از آن زمان تا کنون مراسم عاشورا نزد شیعیان دوام یافته، هر چند در دوران های مختلف، شدت و غلظت آن تغییراتی به خود دیده اما اصل آن نه تنها به عنوان آئینی ایرانی بلکه به عنوان آئینی شیعی پابرجا مانده است

 

 

جهت دسترسی به سایر مقالات تاریخی روی همین متن کلیک نمائید

***    ***     ***

تیم تولید محتوای سایت توت مدیا امیدوار است این مقاله مورد استفاده شما قرار گرفته باشد.

جهت دسترسی به  مقالات درسی دیگر دسته ها ، روی این لینک کلیک  نمائید