آیرون ساید و نقش او در قدرت گیری رضاشاه

شاید بتوان گفت که ژنرال انگلیسی آیرون ساید، نقش مهمی در انقراض قاجار ، به قدرت رسیدن رضاشاه ، تاسیس حکومت پهلوی داشته است.

در این مقاله سیر وقایع از اواخر حکومت احمد شاه و ظهور رضا خان تا سقوط او را دنبال می کنیم.

با ورود ادموند آیرونساید به ایران و اخراج روس‌ها، روزی آیرونساید همه فرماندهان ایرانی را جمع می‌کند و به کمک مترجم به آنان «توصیه» می‌کند که خلع سلاح شوند.

در جوی که همه فرماندهان از صلابت این دستور سکوت اختیار کرده بودند، رضاخان بر می‌خیزد و با صدای رسا یادآوزی می‌کند که آنان تنها تحت امر پادشاهشان (احمدشاه) هستند و گوشزد کرد که فرماندهان هرگز این دستور را از یک افسر انگلیسی اجرا نخواهند کرد.

آیرونساید در خاطرات خود می‌نویسد که او طی دوره‌ای که سردار همایون فرماندهی اسمی قوای قزاق را داشته‌است بارها از اردوی آنان بازدید می‌کند و به این نتیجه می‌رسد که «رضاخان مسلما بهترین است» و «فرمانده قزاقها (سردار همایون) مخلوقی بی فایده و ضعیف است».

طرح نقشه کودتا علیه احمدشاه

در پی گفتگوها و هماهنگی‌های انجام شده میان سید ضیاءالدین طباطبائی (مدیر روزنامه رعد) و رضاخان از یک سو  و  ژنرال آیرونساید با رضاخان از سوی دیگر، در روز سوم اسفند سال ۱۲۹۹، کودتایی ترتیب داده شد.

آیرونساید می گوید:

«اعتقاد داشتم نباید این سربازان و افسران را در اینجا نگه داشت. بلکه باید راهشان را به سوی تهران، باز گذاشت. درواقع یک دیکتاتور نظامی در ایران، تمام اشکالات کنونی ما را حل خواهد کرد.»

صرفنظر از اینکه برنامه کودتا بدست آیرونساید طراحی شده باشد و یا بدست رضاخان،  در نتیجه این کودتا، نیروهای قزاق به فرماندهی رضاخان وارد تهران شدند و ادارات دولتی و مراکز نظامی را اشغال کردند.

نزدیک به صد تن از فعالان سیاسی و رجال سرشناس بازداشت و زندانی شدند.

احمدشاه و محمدحسن میرزا (ولیعهد) به کاخ فرح‌آباد گریختند.

سپهدار رشتی (نخست‌وزیر) به سفارت انگلستان در تهران پناهنده شد و نتیجه کودتا، رئیس‌الوزرایی سیدضیاءالدین و وزیر جنگ شدن رضاخان بود.

پادشاهی رضا خان با حکم مجلس موسسان

حدود یکسال بعد، احمد شاه ، سید ضیاء را از رئیس الوزرایی عزل کرد.

بعد از کابینه سیدضیاء ، کابینه قوام، مشیر الدوله، کابینه دوم قوام، مستوفی الممالک و کابینه آخر مشیرالدوله از سوی احمد شاه روی کار آمدند.

در نهایت احمد شاه  در آبان ۱۳۰۲ مجبور به انتخاب رضاخان سپه سالار به نخست وزیری گردید. اگرچه او  در فروردین ۱۳۰۳ سعی در عزل  رضاخان داشت،  ولی به علت عدم حمایت مجلس از خودش مجبور به انتخاب مجدد رضاخان به عنوان نخست وزیر شد.

در آخر احمدشاه با رای مثبت مجلس شورای ملی در تاریخ ۹ آبان ۱۳۰۴ از سلطنت خلع شد. به متعاقب این امر با تشکیل مجلس موسسان رضا خان با نام رضا شاه پهلوی پادشاه ایران شد.

سِر پِرسی لُورن نماینده سیلسی بریتانیا در ایران، در یکی از نامه‌هایش به وزارتخانه ، از رضاخان به عنوان مردی درستکار و با عرضه یاد می‌کند که دزد نیست و با بریتانیا هم دشمنی ندارد اما وزیر انگلیسی در جوابش به او توصیه می‌کند که گول نخورد، رضا خان “بلد است شیرین حرف بزند و ترش رفتار کند.

زمینه های عزل رضاشاه

هارولد نیکلسون، نماینده سیاسی بعدی ، سیاست ستایشگرانه لورن نسبت به رضاشاه را نکوهش می‏ کرد و رضا شاه را از توانایی فکری و اخلاقی برای احراز مقامات عالی بی ‏بهره‏ می ‏دانست.

رابرت کلایو، جانشین نیکلسون، نیز نظریاتی مشابه او داشت.

در پایان سال ۱۳۰۶ سفارت بریتانیا در تهران به این نتیجه رسیده بود که رضاشاه هزار بار از احمد شاه بدتر است.

در سال ۱۳۱۱ در آستانه درگیری ایران و انگلستان، وزارت خارجه بریتانیا، رضا شاه را که قرارداد نفت را به درون آتش شومینه انداخته بود، یک‏ “وحشی‏” خواند و چندی بعد نیز او را  ‏”دیوانه خون آشام‏” خطاب کرد.

ایران در جنگ جهانی دوم

با وقوع جنگ جهانی دوم ایران اعلام بی طرفی کرد و حتی برای ندادن بهانه به دست متفقین که در جنگ با آلمان بودند، در چندین مرحله از شمار نیروهای آلمانی در ایران (که متفقین آنان را جاسوس رژیم نازی می‌خواندند) کاست.

به این ترتیب، روابط دوستانه هیتلر و رضاشاه به سردی گرایید و کودتایی بر ضد رضاشاه از سوی آلمانیها طراحی شد که نافرجام ماند.

بریتانیا که به نفت رایگان ایران برای پیشبرد جنگ نیاز داشت، و روسیه که نیازمند دریافت کمکهای لجستیکی از متفقین بود، با همراهی آمریکا و با نقض آشکار بی طرفی ایران در روز ۳ شهریور ۱۳۲۰ به ایران حمله کردند.

طی مدت یک هفته، شهرهای شمالی و غربی و جنوبی ایران از چندین جهت مورد تهاجم همه جانبه ارتش سرخ شوروی و ارتش بریتانیا قرار گرفت و نیروهای شوروی به بمباران شهرهای شمالی و شمال غربی ایران پرداختند.

شش روز از جنگ گذشته بود که  فروغی نخست وزیر وقت، ترک مقاومت را در دستور کار قرار داد و به رایزنی با اشغالگران پرداخت.

رضاشاه بعد از ظهر روز نهم شهریور همه فرماندهان و مقامات امضاکننده طرح مرخصی سربازان وظیفه را که در عمل به انحلال ارتش انجامیده بود، به کاخ سعدآباد احضار کرد و به آنها نسبت خیانت داد.

شاه سرلشکر احمد نخجوان، (کفیل وزیر جنگ)، و سرتیپ علی ریاضی را مسبب این خیانت قلمداد کرد، ازآن‌رو به ضرب و شتم آنان پرداخته و پس از خلع درجه، آنان را زندانی کرد.

سپس دستور داد  به خاطر این خیانت در دادگاه زمان جنگ محاکمه شوند.

تبعید رضا شاه

محمدرضا پهلوی شاه مخلوع، در کتاب پاسخ به تاریخ می نویسد:

« متفقین به دولت ایران اطلاع دادند که قوای مسلح آنها در ۲۶ شهریور ۱۳۲۰ تهران را اشغال خواهند کرد. به محض دریافت این خبر پدرم گفت: آیا تو فکر می کنی که من حاضرم از یک سرگرد انگلیسی دستور بگیرم؟

با ورود ارتش متفقین تمام رویاهای رضاخان بر باد رفت.

گمان رضاخان این بود که محمدعلی فروغی، می تواند بین او و سفارت انگلیس پادرمیانی کند. رضاخان برای راضی کردن فروغی، شخصاً به منزل او رفت و از او خواست دست کم بقای سلطنت از طریق ولیعهد را تضمین کند.

فروغی چاره کار را در استعفای رضاخان می دانست. رضاخان استعفا نامه ای نوشت و از فروغی خواست که آن را در مجلی قرائت کند.

کمی بعد، رضاشاه تحت نظر نیروهای بریتانیایی از بندرعباس با کشتی از ایران خارج شد. ابتدا او را به سمت هند بردند. بعد به جزیره موریس منتقل شد و بالاخره در آفریقای جنوبی در شهر ژوهانسبورگ تحت نظر قرار گرفت.

ملاقات با مرگ

رضا خان در اواخر عمر بسیار بیمار بود.

او بدلیل شدت ترس از مرگ ، به هیچ وجه نمی‌پذیرفت که دارای بیماری است.  آثار ضعف و کسالت در او روز به روز نمایان‌تر می‌شد و در عین حال از پذیرش دکتر ها نیز امتناع می کرد.

سرانجام رضا خان ساعت شش صبح روز چهارشنبه ، چهارم مرداد ۱۳۲۳ در اثر سکته قلبی مرگ را ملاقات می‌کند.

جسد او را مومیایی کردند و در اردیبهشت ۱۳۳۹ پس از بازگرداندن آن به ایران ،در کنار آرامگاه حضرت عبدالعظیم دفن نمودند.

بنای آرامگاه او پس از پیروزی انقلاب تخریب گردید اما جسد او پیدا نشد.

اخیرا و در اردیبهشت سال ۱۳۹۷، در گودبرداری های نزدیک حرم حضرت عبدالعظیم، یک جسد مومیایی پیدا شد که احتمال داده شده است مربوط به رضا خان باشد.

آنچنان گرم است بازار مکافات عمل       چشم اگر بینا بود هرروز روز محشر است

   *    *    *    *

جهت دسترسی به سایر مقالات تاریخی روی همین متن کلیک نمائید

***    ***     ***

تیم تولید محتوای سایت توت مدیا امیدوار است این مقاله مورد استفاده شما قرار گرفته باشد.

جهت دسترسی به  مقالات درسی دیگر دسته ها ، روی این لینک کلیک  نمائید