وضعیت ایران در جنگ جهانی دوم

ایران در جنگ جهانی دوم اعلام بی طرفی کرد اما به بهانه حضور آلمانی ها در ایران ، توسط قوای انگلیس و شوروی اشغال شد و دوران تاریخی دردناکی برای ما رقم خورد.

در این مقاله به طور اجمالی به مرور آن دوران می پردازیم.

بریتانیا پیروز جنگ اول

یگانه پیروز جنگ جهانی اول، دولت بریتانیا بود. در این زمان، روسیه درگیر انقلاب بلشویکی بود، عثمانی در بحران تجزیه قلمرواش به سر می برد و آلمان نیز سقوط رایش دوم را شاهد بود. ظهور جمهوری وایمار در آلمان و فشار دول پیروز جنگ نوعی حس سرخوردگی و خشم را در میان آلمان ها به وجود آورده بود. بحران اقتصادی ۱۹۲۹ م، بر شدت ضعف جناح میانه رو و قدرت گیری تندروهای ناسیونال  ــ  سوسیالیست به رهبری هیتلر افزود؛ به طوری که هیتلر توانست با تصویب رایشتاگ، در سال ۱۹۳۳ م، قانون اساسی جمهوری وایمار را ملغی و دیکتاتوری خود را به مدت چهار سال در آلمان برقرار سازد.

ظهور هیتلر در آلمان

با قدرت گیری هیتلر، سرکوب مخالفان در دستور کار قرار گرفت. قدرت روزافزون نیروهای نظامی آلمان با نوعی حمایت ضمنی جهان سرمایه داری همراه بود، زیرا آنان در تحلیل های خود بر این باور بودند که نیروی نظامی قدرتمند نوظهور فاشیسم در آلمان، سرانجام کمونیسم را به ورطه ی نابودی می کشاند.

شروع جنگ جهانی دوم

بدین  ترتیب کشمکش های جهان اردوگاهی، موجبات به وجود آمدن دوران صلح نیمه  مسلح  (۱۹۳۸ــ۱۹۳۶ م) را فراهم آورد. با بروز حادثه ی “آنشلوس” یا “الحاق اتریش”، سرآغاز کشورگشایی های آلمان گردید. بدین  ترتیب جنگ جهانی دوم در اول سپتامبر ۱۹۳۹ م میان آلمان و ایتالیا، از یک سو، و فرانسه و انگلستان، از سویی دیگر، آغاز شد و سایر کشورهای اروپایی نیز، به استثنای سوئد، سوئیس، اسپانیا، پرتغال و ترکیه، یکی پس از دیگری وارد جنگ شدند.

سرانجام با حمله ی هیتلر به روسیه و نقض پیمان عدم تعرض در ژوئن ۱۹۴۱ م، روسیه نیز، با زیر پا نهادن آرمان سوسیالیسم، به فرانسه و انگلستان پیوست.

مواضع ایران در جنگ جهانی دوم

یک روز پس از شروع جنگ جهانی دوم  (چهارم  سپتامبر ۱۹۳۹ م/۱۳۱۸ ش) “محمود جم”، نخست وزیر ایران، طی اطلاعیه ای مواضع ایران در جنگ جهانی دوم را اعلام کرد:

  “در این موقع که متاسفانه جنگ در اروپا مشتعل گردیده است، دولت شاهنشاهی ایران، به  موجب این بیانیه، تصمیم خود را به اطلاع عموم می­رساند که در این کارزار بی طرف مانده و بی طرفی خود را محفوظ خواهد داشت.”

 به اعتقاد رضاشاه ایران نه بدان اندازه قدرتمند بود که بتواند در جنگ شرکت کند و نه تا آن حد ضعیف بود که اجازه دهد حقوقش پایمال گردد. از این رو یک سیاست بی طرفی برای ایران ضرورت داشت و برای قدرت های متحارب نیز ارزشمند بود.

استقبال اولیه  از بی طرفی ایران

جالب اینجاست که آلمان و انگلستان هر دو از موضع ایران در جنگ جهانی دوم استقبال کردند؛ زیرا انگلستان به دلیل درگیری اش در منطقه دیگر توانایی برقراری امنیت را در این منطقه نداشت. استدلال وزارت امورخارجه آلمان نیز از بی طرفی ایران در جنگ جهانی دوم  چنین بود:

” با توجه به پیوند نزدیک ترکیه با انگلستان و فرانسه چنین به  نظر می آید که آن چه از لحاظ سیاسی اهمیت ویژه ای یافته، آن است که فعلا به تقویت ایران در بی طرفی کاملش ادامه داده شود.”

اشغال ایران در جنگ جهانی دوم

علی رغم اعلام بی طرفی از سوی ایران در جنگ جهانی دوم ، در سوم شهریور ۱۳۲۰ش، ایران به اشغال نیروهای نظامی روس و انگلیس درآمد. نیروهای شوروی از شمال و شرق و نیروهای انگلیس از جنوب و غرب، از زمین و هوا به ایران حمله کردند. این حادثه در کشاکش جنگ دوم جهانی رخ داد و این حمله حاصل سومین تبانی روسیه و انگلیس بود که به زیان حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران شکل می‌گرفت‌.

نمایندگان روس و انگلیس‌، علت این مداخله را وجود تعداد زیادی کارشناس آلمانی در ایران ذکر کردند. دخالت نظامی شوروی و انگلستان در ایران متعاقب دو اولتیماتوم مشترک روس و انگلیس در ۲۸ تیر و ۲۵ مرداد ۱۳۲۰ش، راجع  به حضور کارشناسان آلمانی به وقوع پیوست‌. این حمله همچنین به فاصله ی سه هفته قبل از تبعید رضاشاه به خارج از کشور رخ داد. شهرهای بی دفاع شمال و جنوب کشور در جریان حمله ی هماهنگ و مشترک روس و انگلیس‌، شدیدا بمباران شدند و نیروی دریایی ایران در خلیج فارس و دریای خزر ظرف چند ساعت مضمحل گشت‌. فرمانده نیروی دریایی نیز در همان روز اول حمله کشته شد.

استعفای نخست وزیر

عصر روز سوم شهریور، درحالی که پیش روی قوای انگلیس و روسیه در شمال و جنوب خاک ایران ادامه داشت‌، علی منصور -نخست وزیر وقت – با مشاهده ی بحرانی بودن اوضاع، تصمیم به استعفا گرفت‌. در همین روز رضاشاه طی تلگرافی به روزولت ـ رئیس جمهور امریکا ـ از وی خواست مانع پیش روی انگلیس و روسیه در داخل ایران شود، اما دولت امریکا این درخواست را رد کرد.

روز ۵ شهریور ۱۳۲۰ش، علی منصور نومیدانه از مقام رئیس الوزرائی استعفا داد و رضاشاه‌، “مجید آهی” وزیر دادگستری را مأمور تشکیل کابینه کرد، اما وی نیز از پذیرفتن این سمت امتناع ورزید و به ناچار مسئولیت نخست‌وزیری کشور به “محمدعلی فروغی” واگذار شد. ششم شهریور، فروغی در منزل خود با سفیران انگلیس و روسیه راجع  به ترک مخاصمه و توقف جنگ‌، مذاکره نمود. در همین نشست، فروغی از نیت انگلیس برای برکناری و تبعید رضاشاه با خبر شد. در نتیجه، فردای همان روز رضاشاه، همه ی اعضای خانواده‌اش ـ  به  استثنای محمدرضا پهلوی ولیعهد ـ را روانه اصفهان کرد و خود نیز روز دهم شهریور تصمیم به استعفا را به اطلاع فروغی و اعضای کابینه‌اش رساند.

اوضاع سیاسی اجتماعی ایران در جنگ جهانی دوم ( زمان اشغال )

زمانی که ایران به اشغال متفین درآمده بود، موجی از هرج و مرج و بلاتکلیفی سراسر کشور را دربر گرفته بود. اوضاع امنیتی کاملا بی ثبات بود، بسیاری از امرای ارتش و افسران ارشد گریخته بودند، سربازان باقی مانده در سربازخانه ها مواد خوراکی در اختیار نداشتند، نظم و انضباط در هیچ رده ی ارتش برقرار نبود، دزدی از منازل مردم و غارت مغازه ها افزایش یافته بود و نظامیان نیز در این غارت گری نقش داشتند. شعار نویسی علیه شاه به پشت دیوارهای کاخ نیز رسیده بود.

 در آن روزها، شهرهای کشور به ویژه تهران، با کمبود نان و سایر ارزاق مورد نیاز مردم روبرو بود. هزاران غیرنظامی زیر بمباران شهرهای مختلف جان باختند و خسارات بسیار سنگینی به تأسیسات اقتصادی کشور و اماکن زندگی مردم وارد آمد. کشور دچار قحطی شد و مردم از لحاظ نان و ارزاق به شدت در مضیقه قرار گرفتند.

کنفرانس تهران

پس از درگیر شدن ایران در جنگ جهانی دوم ، در فاصله ی روز های ششم تا نهم آذر ۱۳۲۲ش، تهران میزبان رهبران سه کشور متفقین یعنی “فرانکلین روزولت” رئیس جمهور آمریکا، “وینستون چرچیل” نخست‌وزیر انگلیس و “ژوزف استالین” رئیس جمهور شوروی بود. این سه کشور در سال های جنگ جهانی دوم سه کنفرانس مهم در تهران، یالتا و پوتسدام تشکیل دادند و در آنها ضمن طرح نقشه‌های جنگی و استراتژی نظامی خود، درباره ی شرائط بین­المللی و اوضاع جهان بعد از پایان جنگ و همچنین تقسیم ممالک جهان به مناطق نفوذ، به توافق هایی رسیدند.

کنفرانس تهران در محل سفارت شوروی برگزار شد و شاه نیز برای شرکت در کنفرانس ناگزیر بود به سفارت برود. در جریان کنفرانس، چرچیل و روزولت حاضر نشدند به دیدار شاه بروند و با وی تنها در محل سفارت دیدار می‌کردند.

دیدار استالین با شاه

دیدار استالین با شاه در کاخ مرمر نیز با تلاش و خواهش یکی از اطرافیان شاه به  نام “احمدعلی سپهر”  (مورخ‌الدوله) از مسئولان سفارت شوروی صورت گرفت.  واشنگتن و لندن، پیشنهاد مسکو را برای تشکیل اجلاس رهبران آمریکا، انگلیس و شوروی در تهران پذیرفته بودند ولی  دولت ایران را در جریان تصمیم خود برای تشکیل کنفرانس در تهران قرار ندادند. تنها در روز ورود رهبران متفقین، نخست‌وزیر ایران ، علی سهیلی  در جریان قرار داده شد.

مهم ترین تصمیماتی گرفته شده در کنفرانس تهران:

ـ ایجاد جبهه ی دوم و پیاده شدن قوای آمریکا، انگلیس، کانادا و فرانسه  در سواحل نورماندی فرانسه در ۱۶ خرداد ۱۳۲۳؛

ـ ضد حمله ی بزرگ ارتش سرخ شوروی به نیروهای آلمان با هدف بیرون راندن قطعی آلمانی‌ها از خاک شوروی در تیر ۱۳۲۳؛

کنفرانس سران سه کشور بزرگ در تهران در اعلامیه ی پایانی خود که شامل یک مقدمه، ۹ فصل و ۶ ضمیمه بود، استقلال و تمامیت ارضی ایران را نیز تضمین کردند و تعهد قبلی انگلستان و شوروی را درباره ی تخلیه ی ایران به فاصله ی شش ماه بعد از پایان جنگ مورد تأیید قرار دادند. ولی امضا‌کنندگان این اعلامیه، چندان پایبندی به تعهد خود راجع به ایران نشان ندادند.

پایان جنگ و خروج اشغال گران

وضعیت ایران در جنگ جهانی دوم و به ویژه سال های پایانی آن (۱۳۲۴ و ۱۳۲۵) ، از تاریک ترین و سوال برانگیزترین سال های تاریخ کشورمان است.

در این سال ها سه دولت استعمارگری که ایران را به زور اشغال کرده بودند نه تنها از تخلیه ی آن طبق قراردادی که امضا و تعهد کرده بودند خودداری کردند، افزون بر آن دشواری های فراوانی برای ملت ما فراهم آوردند و حتی استقلال و تمامیت ارضی کشورمان را مورد تهدید قرار دادند و یکی از آنها یعنی دولت شوروی آشوب هایی در شمال و غرب کشورمان برپا کرد که اگر با مقاومت دلیرانه ملت ایران روبه رو نشده بود به جدایی بخش مهمی از کشورمان و احتمالا تجزیه ایران می انجامید.

شکایت ایران به سازمان ملل

بنابراین دولت ایران علیه ی مداخلات دولت شوروی در شمال ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد شکایت کرده و شورا، رسیدگی به آن را پذیرفته و به هر دو طرف پیشنهاد داد تا با مذاکره و گفت وگو مشکلات خود را حل کنند. به  همین منظور “قوام السلطنه” در راس هیاتی به مسکو رفت. وی در آنجا مورد استقبال استالین و مقامات عالی رتبه ی شوروی قرار گرفت.

در ماه پایانی سال ۱۳۲۴، کلیه ی نیروهای انگلیسی طبق مفاد عهدنامه ی سه جانبه، خاک ایران را ترک کردند و تنها سربازان شوروی در ایران باقی ماندند. دکتر محمد مصدق طی نطق پرشوری در مجلس نسبت به عدم تخلیه ی خاک ایران از سوی شوروی، شدیدا اعتراض کرد و خواستار بیرون رفتن ارتش سرخ از ایران شد. در چنین شرایطی دولت شوروی ناگزیر بود از حداکثر توقعات خود در ایران چشم بپوشد و به آنچه مهم تر و حیاتی تر از همه است یعنی بهره برداری از نفت اکتفا کند. پس روس ها تا زمان انعقاد قرارداد تأسیس شرکت مختلط نفت ایران و شوروی ـ ۱۵ فروردین ۱۳۲۵ ـ و تشکیل کابینه ی ائتلافی با حزب توده در تهران ـ ۱۰ مرداد ۱۳۲۵ ـ حاضر به خروج از ایران نگردیدند.

جمع بندی

با شروع جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۱۸ ش، اوضاع جهان دگرگون شد و اغلب کشورهای جهان مجبور به حمایت از متفقین یا متحدین گردیدند، در این میان کشور ایران، با وجودی این که از همان ابتدا سیاست بی طرفی اتخاذ نمود، به واسطه ی سیاست های رضاشاه (۱۳۰۴ــ۱۳۲۰.ش)، مبنی بر طرف داری از آلمان و نیز به دلیل موقعیت استراتژیک خود، مورد توجه دول متفق قرار گرفت. از این رو، با حمله ی متفقین در سوم شهریور ۱۳۲۰ ش، ایران در جنگ جهانی دوم درگیر شد و عملا به صحنه ی منازعه ی میان دول متخاصم تبدیل گردید.

تاثیرات منفی این حمله با ناکارآمدی ارتش ۱۲۷هزار نفری رضاشاه، انفعال حکومت رضاشاه در قبال جنگ جهانی دوم و ورود متفقین به کشور، از فقدان حمایت مردمی و انسجام لازم در ساختار قدرت سیاسی پهلوی اول حکایت می کند، با این وجود ایران در تحولات جنگ جهانی دوم دچار تحولات بی شمار سیاسی اجتماعی گردید که نتیجه ی آن خسارات فراوان اقتصادی و تحمیل رنج های این اشغال بر ملت شریف ایران گردید.

 

جهت دسترسی به سایر مقالات تاریخی روی همین متن کلیک نمائید

***    ***     ***

تیم تولید محتوای سایت توت مدیا امیدوار است این مقاله مورد استفاده شما قرار گرفته باشد.

جهت دسترسی به  مقالات درسی دیگر دسته ها ، روی این لینک کلیک  نمائید