نقش هنجار ها در زنگی انسان

هدف اساسی و نهایی آموزش و پرورش ایجاد زمینه رشد و بالندگی دانش آموزان از طریق جامعه پذیری مطلوب آنان می باشد. و با تحقق این امر مهم است که نسل نوجوان و جوان به شهروندی فعال و مسئولیت پذیر تبدیل می شوند. شهروندانی که به ارزش ها ارج نهاده و به هنجار های اجتماعی جامعه عمل نمایند. جامعه پذیری مطلوب و شایسته در کلیه رشته های تحصیلی و به ویژه در رشته علوم انسانی در مرکز توجه است. در این میان یکی از مفاهیمی که می تواند زمینه اجتماع پذیری شایسته را تضمین نماید، آشنایی صحیح دانش آموزان با هنجار ها و ارزش های جامعه، شناخت مفهوم آنان و در نهایت عمل به این پدیده های اجتماعی است.

هنجار ها و همچنین ارزش ها از مهم ترین مولفه های فرهنگی هر جامعه ای بوده و برای شناخت فرهنگ هر جامعه ای ابتدا باید سراغ این پدیده ها رفت. بدون وجود ارزش های خاصی در جامعه، مردم در تدوین اهداف و آرمانهای اجتماعی خود دچار مشکل خواهندبود. هنجار ها نیزضمن مشخص نمودن کنش ها و چگونگی تعاملات مردم  در شرایط و موقعیت های مختلف ،نظم و انسجام اجتماعی را به وجود خواهند آورد. یکی از بارزترین نمودهای جامعه پذیری موفق هر جامعه ای ، یادگیری ارزش ها و هنجارهای اجتماعی توسط اعضای جامعه و رعایت آنها به منظور نیل به آرمان های  اجتماعی است.

 هنجار (norm )

هنجار واژه ای است که برای کلمه norm به کار برده می شود، نرم در اصطلاح لاتین و یونانی به معنی مقیاس و گونیا است با این مفهوم ،که هر جزئی بخواهد در یک شبکه کلی قرار گیرد، باید با آن شبکه متناسب و قیاسش با آن هماهنگ باشد. در آمار هم منحنی نرمال بیان کننده یک توزیع فراوانی متناسب است.

واژه هنجار در فارسی به معنی راه، روش، راه راست، جاده، طرز و قاعده( عمید ، فارسی) و همچنین در فرهنگ معین به معنی قانون، روش، رفتارو… آمده است:

چیستی، مرغی، ستوری، آدمستی بازگو             ور به راه آدمی چون آدمت هنجار کو؟   ( معین، ۵۲۰۴)

هنجارها تعیین می کنند که مردم چگونه در شرایط معین در یک جامعه خاص باید رفتار کنند، افراد آنچنان سریع و آسان با هنجارها انطباق می یابند که اصلا از وجود آنها آگاه نمی شوند. در واقع افراد  در جامعه بیشتر متوجه انحراف از هنجارها می شوند تا انطباق با آنها. « انتظارات متقابل در گروه متکی به وجود هنجارها و ارزش ها است.» ( توسلی ، ۱۹۷)

ویژگی های هنجار

• هنجار، استاندارد و شرایط است و صرفاً به خاطر استحکام شرایط، وضع می شود.
• وجود هنجار در شرایط مختلف به شخص کمک می کند که چگونه در یک وضع خاص رفتار کند، بدون اینکه خود متحمل زحمتی شود.
• هنجارها هم خصلت ترغیب کنندگی دارند و هم خصلت تحریم کنندگی، یعنی دارای دو نوع ویژگی هستند. بروس کوئن برای هنجارها دو خصوصیت قائل شده است. و در این رابطه از دو مفهوم تحذیری و تجویزی استفاده کرده و می گوید: « هنجارهای تحذیری کاری را که شخص نباید بکند، مشخص می کنند، برای مثال به فرد گفته می شود که به سرقت و آدم کشی دست زند. اما هنجارهای تجویزی رفتارهایی را مشخص می کند که از شخص در موقعیت های اجتماعی معین انتظار می رود. برابی نمونه از فرد انتظار می رود که به موقع سر قرار حاضر شود، لباسهای مناسب بپوشد و از مقررات پیروی کند. » ( کوئن، ۱۵۴)

با این اوصاف می توان نتیجه گرفت که هنجارهای تجویزی همان بایدهایی هستند که افراد جامعه ملزم به رعایت آنها هستندو در صورت انجام ندادن آنها ضمن اینکه فرد به عنوان فرد نابهنجار شناخته می شود، جامعه نیز دچار بی نظمی و آشوب خواهد شد. متقابلاً هنجارهای تحذیری ، همان نبایدهایی هستند که فرد نباید در جامعه نسبت به انجام آنها، اقدام نماید و در صورت ارتکاب مجازات خواهد شد.( نگارنده)

عواملی که موجب پیروی از هنجار ها می شود

طبق نظریه جامعه شناسان فرد از طریق چند مکانیزم با جامعه ارتباط برقرار می کند، از جمله آنها: اجتماعی شدن، عادت، سودمندی ( هنجار) ، تعلق گروهی و جزا( پاداش) می باشند.که به شرح مختصر هر یک می پردازیم.

اجتماعی شدن (socialization)

اجتماعی شدن فرآیندی است که فرد از طریق آن با نقش های اجتماعی آشنا شده و شایستگی لازم، جهت ایفای درست نقش ها ی مختلف را کسب می کند. جامعه پذیری یا همان اجتماعی شدن جریانی است که از بدو تولد شروع شده و تا زمان مرگ ادامه می یابد و در هیچ دوره ای متوقف نمی شود ، اما دوره نوجوانی و جوانی به نسبت سایر دوره ها، حایز اهمیت بیشتری است.

عادت (habit)

عادت به عنوان یک مکانیسم روانی که در اثر تکرار آموخته ها شکل می گیرد و همراه با ساده شدن رفتار است. بنابراین عادت نیز می تواند به عنوان دومین شرط برای تبعیت و پیروی از هنجار محسوب شود.

« وقتی عده زیادی از اشخاص در جامعه به طرزی نسبتاً مشابه ودر مدتی طولانی عملی را تکرار می کنند« عادت اجتماعی» به وجود می آید. این شیوه تکراری فکر کردن و عمل نمودن یک الگو( هنجار) یا یک میزان فرهنگی است.» ( نیک گهر، ۱۵۵).

سودمندی هنجار ( usefulness norm)

معمولاً در افراد این احساس وجود دارد که هنجارها حافظ منافع آنهاست و با استفاده از مکانیزم هایی از این منافع و مصالح حراست می شود و در واقع کارکرد هنجارها برای جامعه سودمند است لذا وجود این دید مثبت نسبت به آنها باعث می شود که افراد به هنجارها گرایش پیدا کنند. مثال: اگر شخصی به چراغ قرمز احترام می گذارد به خاطر آن است که احساس می کند که جان او را از خطر حفظ می کند.

تعلق گروهی (group commitment)

شخص در جامعه بیشترین گرایش را به آن دسته از هنجارها نشان می دهد که بیشترین سازگاری را با هنجارهای گروهی که به آن تعلق گرفته است، داشته باشد. در حقیقت وفاداری افراد به هنجارهای گروه تناسب مستقیمی با میزان تعلق و تعهد افرادبه تعلقات گروه دارد و هرچه میزان این تعلق زیاد باشد تبعیت و پیروی افراد از هنجارها نیز بیشتر خواهد بود و بالعکس .

جزا (sanction)

دلیل دیگری که مارا وادار می کند از هنجارها پیروی کنیم به خاطر پاداش و یا تنبیهی است که در آن مستتر است. معمولاً جامعه عمل به هنجارهایی را که خاصیت ترغیب کنندگی دارند ارزش قائل شده و پاداش می دهد و نفس پاداش انگیزه ای می شود برای پیروی مجدد از الگوهای رفتاری واز طرفی بی توجهی و نادیده گرفتن آن دسته از هنجارهایی که خصلت تحریم کنندگی دارند چون با تنبیه و تحقیر همراه خواهد بود لذا انگیزه دریافت پاداش یا پرهیز از مجازات خود دلیلی برای پیروی و تبعیت از هنجارها می شود.

 

****    ****   ****

تیم تولید محتوای سایت توت مدیا امیدوار است این مقاله مورد استفاده شما قرار گرفته باشد.

جهت دسترسی به سایر مقالات درسی کلیک نمائید